11. Aklın Yalnızlığı:
Deist bakış açısı, Yaratıcının varlığını kabul eder ama O’nun insanı aydınlatacak herhangi bir rehberlik sunmadığını öne sürer. Peki akıl, tek başına gerçeğe ulaşmada yeterli midir? İnsan zihni, algı yanılgılarına, önyargılara, psikolojik zaaflara, tarihî ve kültürel şartlanmalara açıktır. Bu kadar değişken ve şaşabilen bir akılla, mutlak hakikati yakalamak ne kadar mümkündür? Yaratıcı, aklı insana verdiyse, onun sınırlarını da bilir. Sınırlı bir aklı, uçsuz bucaksız bir gerçekliğin ortasına fırlatıp hiçbir yol gösterici, bir işaret levhası, bir rehber bilgi sunmaması akla uygun mu? Karanlık, sonu görünmeyen bir ormanda eline bir pusula verilmeden bırakılsan, merhametli bir yol göstericinin eksikliğini hissetmez misin? Deizm, aklı tek başına bırakarak, insanın yaratılış gayesini keşfetmesini keyfi bir bulmacaya çeviriyor. Bu durum, Yaratıcı’nın insanı rehbersiz bırakmakla aslında kendi hikmet sıfatını gölgelemesi değil midir?

12. Yaratıcıyı Tanıma Yolu:
Deist anlayış, Yaratıcıyı sadece kâinattaki düzenin arkasındaki güç olarak varsayar. Fakat O’nun sıfatlarını, bizden ne istediğini, kendisiyle nasıl bir ilişki kurmamız gerektiğini nereden bileceğiz? Sadece evrene bakarak, Yaratıcının merhametini, adaletini, bizden beklediği yaşam tarzını çıkarabilir miyiz? Bir resme bakarak ressamın kişiliğini tam manasıyla bilemezsin. Aynı şekilde evrene bakarak Yaratıcının ahlakî taleplerini, insan yaşamına yönelik rehberliğini tam olarak idrak etmek mümkün mü? Eğer Yaratıcı’nın tanınması için gerekli veriler doğada açıkça yoksa, O’nun kendini tanıtmak amacıyla insanlara mesaj göndermemesi, insanların zifiri bir belirsizlik içinde çırpınmasına yol açmaz mı? Bu da insan fıtratını tatmin etmez, aklı sürekli şüphe girdabında bırakır.

13. Aklın Sınırları:
İnsan aklının sınırları, soyut ve metafizik konularda özellikle belirgindir. Ölümden sonra yaşam, ruhun mahiyeti, Yaratıcının zâtî özellikleri, nihai amaç gibi konulara akıl tek başına ulaşabilir mi? Eğer akıl bu konularda kısıtlıysa ve Yaratıcı buna rağmen hiçbir rehberlik sunmuyorsa, bu suskunluk insanı boş spekülasyonlara, dinmek bilmeyen ruhsal arayışlara mahkûm etmez mi? Sınırlı bir akılla aşkın gerçeklere ulaşmaya çalışmak, mikroskopla galaksileri incelemek kadar beyhude değil midir? Mükemmel bir Yaratıcı, böylesi kritik sorularda insana yardımcı olmayacak kadar ilgisiz olabilir mi?

14. Doğruyu Gösterme Zarureti:
Eğer bir Yaratıcı varsa ve insanlar arasında iyilik, doğruluk, güzellik, adalet arayışı evrenselse, bu değerleri en berrak şekilde ifade edecek bir yol göstericiye ihtiyaç duyulmaz mı? İnsanlar yüzlerce farklı felsefe, ideoloji, inanç sistemi üretmiş, sayısız farklı doğruluk iddiası ortaya çıkarmıştır. Bu kargaşadan kurtulmak, yanlışı doğrudan ayırt etmek için sabit bir kozmik işaret, ilahi bir ölçüt gerekmez mi? Yaratıcı, mutlak bir bilgi ve iktidar sahibiyse, doğruluğu göstermemesi, insanları kendi haline terk etmesi hangi hikmete sığar? Bu suskunluk, insanları yanlış yollara sürükleyip perişan etmez mi?

15. Nereye Bakacağız?:
Deist iddia, “Yaratıcı var, ama vahiy yok, peygamber yok” diyorsa, o zaman insan hakikati nerede arayacak? Sadece dağlara, yıldızlara, okyanuslara bakarak Yaratıcının muradını anlayabilir miyiz? Fizikî âlem, etik ve manevi gerçekleri her zaman net olarak anlatmaz. “Varoluşun anlamı nedir?” sorusuna canlılar âlemi cevap verebilir mi? Bu eksiklik, Yaratıcının rehberlik sunmamasından doğmuyor mu? Eğer insan fıtratı anlam arayışındaysa, bu anlamı keşfetmesi için bir yol gösterene ihtiyaç duymuyorsa, neden asırlardır insanlık din arayışında, peygamber mesajlarına kulak verişinde ısrar ediyor? Bu evrensel arayışı açıklamak gerekmez mi?

16. Delilsiz İddia:
Deizm, Yaratıcının hiçbir ilahi mesaj göndermediğini varsayıyor. Ancak bu varsayım neye dayanıyor? Tarih boyunca peygamberler gelmiş, kitaplar inmiş, mucizeler sergilenmiş, milyarlarca insan bu mesajları ciddiye almış. Tüm bu tarihî birikimi yok saymak, “Aslında mesaj gelmedi” demek için ne tür kesin bir delilin var? Eğer ortada Peygamberler ve onların getirdiği vahiyler varsa, bunları görmezden gelmek, deistin kendi inancını korumak için gerçekleri inkâr etmesinden başka nedir? Deliller meydanda iken gözleri kapatmak, bilimsel veya rasyonel bir tavır olabilir mi?

17. Tarihî Peygamberlik Delili:
İnsanlık tarihi, rehberlik iddiasında bulunan sayısız peygamber, elçi, manevî önder görmüştür. Bu şahsiyetlerin getirdiği mesajlar, çoğu zaman ortak noktalara sahiptir: Tek Yaratıcı inancı, ahlaki ilkeler, ibadet ve kulluk. Onlarca farklı coğrafyada, binlerce yıl arayla benzer mesajların ortaya çıkması tesadüf müdür? Deizm bu tarihî olguyu nasıl açıklar? Eğer Yaratıcı müdahalesi yoksa, neden bu kadar benzer dini gelenekler, öğretiler ortaya çıktı? Yaratıcının rehberliğini reddetmek, tarihin şahitliğini de reddetmeyi gerektirir. Bu tutum, hakikate kapalı bir inatçılık değil midir?

18. Adalet ve Evrensel Ahlak:
Deistler, genellikle Yaratıcının adaletli olduğuna inanırlar. Ama adaleti nasıl tanımlayacaklar? Evrensel ahlak ilkelerini Yaratıcı açıklamadan nasıl sabitleyeceğiz? Her toplumun kendi anlayışına göre değişen bir ahlak, evrensel adalet fikrini boşluğa düşürmez mi? Madem Yaratıcı var ve adalet sıfatına sahip, o halde adaletin ölçütlerini insanlığa bildirmemesi büyük bir çelişki değil mi? Rehbersizlik, insanları ahlaki relativizme sürükleyerek nihayetinde zulüm, haksızlık ve kargaşa üretmez mi?

19. İletişim Kurma Gerekçesi:
İnsanı yaratan ve onun her hâlini bilen Yaratıcı, neden onunla iletişime geçmesin? Gerekçe ne olabilir? Sınırsız kudret sahibi biri için mesaj göndermek, rehberler, peygamberler vasıtasıyla insanlara ulaşmak zor değilse, bu sessizlik neye yarar? Sessizliğin mantıklı bir açıklaması var mı? İletişim kurmayan Yaratıcı, insanı kendi haline bırakıp yanlış yollara sapmasına, manevi açlık çekmesine, anlam arayışında boğulmasına neden göz yumsun? Bu bir lütuf eksikliği, ilgisizlik veya insanı önemsememe belirtisi olarak yorumlanmaz mı?

20. Farklı İnançlar Sorunu:
Eğer rehberlik gereksiz ise, neden dünya yüzlerce farklı inanç sistemi, felsefi akım, mezhep ve yaklaşım ile dolu? Doğruyu akılla bulmak bu kadar kolaysa, niçin insanlar ortak bir noktada buluşamadılar? Bu kaos, net bir ilahi mesajın, sabit bir hakikat rehberinin eksikliğinden doğmuyor mu? Yaratıcı, insanlığın bu kargaşa içinde debelenmesine neden izin versin? Bu karışıklığı giderecek, temel gerçekleri açıklayan bir ilahi rehberlik olsaydı, insanlar birbirlerini boğazlamadan, savaşmadan, parçalanmadan hakikate daha kolay ulaşmaz mıydı?