21. Ahlakın Kaynağı:
İyi ve kötüyü nasıl tanımlayacağız? Evrensel ahlak ilkeleri kendiliğinden mi ortaya çıktı? Deist bir yaratıcı, sadece evreni kurup hiçbir normatif rehberlik sunmazsa, “Neden hırsızlık kötü, neden zulüm yanlış, neden dürüstlük erdemdir?” sorularını hangi temel üzerine kuracağız? İnsan doğası sürekli değişken, kültürler farklı normlar üretebilir. Eğer ilahi bir çapa yoksa, ahlak keyfî ve kaygan zemin üzerinde durmaz mı? Yaratıcı, insana ahlaki bir pusula vermezse, bu kadar farklı etiğin rekabet ettiği bir dünyada evrensel doğruyu nasıl tesis edeceğiz?

22. Haksızlık Kavramı:
Tarih boyunca haksızlık, zulüm, hırsızlık, tecavüz gibi eylemler her toplumda kınanmış. Bu ortak bilincin kaynağı nedir? Deist yaklaşım, Yaratıcının hiçbir şekilde bu ahlaki bilinçlenmeye müdahale etmediğini iddia ediyor. Oysa evrensel düzeyde bazı temel etik ilkelerin paylaşılması, insan fıtratında ilahi bir kodun varlığını düşündürmez mi? Yaratıcı’nın bu içsel kılavuzun yanı sıra onu tasdik edecek bir ilahi mesaj göndermemesi, insanların bu kodu nasıl doğru yorumlayacaklarını belirsizleştirmez mi?

23. Adaletin Temeli:
Adalet, insanlığın en köklü değerlerinden biridir. Ama adaletin ne olduğu, nasıl uygulanması gerektiği, kimlere karşı sorumlu olduğumuz konusu kültürden kültüre değişir. Mutlak bir adalet fikri, ilahi bir referans olmadan nasıl ayakta kalır? Deistler, Yaratıcının varlığını kabul eder ama onun adalet ilkesini insanların keşfine bırakır. Ya insanlar adaleti yanlış tanımlarsa, ya güçlü olanın adalet anlayışı zayıfı ezerse, bu durumda Yaratıcı sessiz kalıp eserinin çarpıtılmasına göz mü yumacak? Bu tutum, Yaratıcının adil ve merhametli oluşuyla uyuşuyor mu?

24. Doğadaki Ahlaki İzler:
Bazıları doğaya bakarak “vahşi rekabet, güçlü olan kazanır” anlayışını çıkarabilir, bazıları da “ekolojik denge, işbirliği ve ahenk” fikrini öne sürebilir. Doğa çelişkili mesajlar veriyorsa, ahlakı doğadan okuyamayız. Yaratıcı, bu ikilikleri açıklayacak, insan hayatına dair net ilkeler koyacak bir rehberlik sunmadığında, insan doğal işaretleri nasıl yorumlayacak? Yanlış yorumlama, doğa yasalarına bakıp zulmü meşrulaştırma riskini doğurmaz mı? Bu da ilahi adalet ve rehberliğe olan ihtiyacı keskinleştirmez mi?

25. Vicdanın Kaynağı:
İnsanlar vicdan adını verdiğimiz içsel bir ses duyar, iyiye çağırır, kötüye razı gelmez. Bu vicdanı yaratan kim? Yaratıcı mı? Eğer Yaratıcı verdiyse, niçin bu vicdanın taleplerini netleştirecek, onu doğrulayacak bir dış rehberlik sunmasın? Vicdan tek başına yeterli mi? Tarihte nice zalim, vicdanını baskılayarak kötülüğe devam etmiştir. Vicdan, yanılabilir, körleşebilir. Bu durumda ilahi bir kılavuzun eksikliği, vicdanın yanlış yollara sapmasına engel olacak bir otorite bırakmıyor. Bu, Yaratıcının insana karşı lütfunu ve rahmetini eksik göstermek değil midir?

26. Evrensel Yanlışlar:
Soykırım, çocuk istismarı, tecavüz, hırsızlık gibi eylemler tarihin her döneminde kınanmış. Bu evrensel kınama bir aşkın standarda işaret ediyor. Deist bir Yaratıcı, bu aşkın standardı insanın içine koyup, dıştan hiçbir onay veya netlik kazandırmaz mı? Böylesi korkunç eylemlere karşı insanlık ortak bir duruş sergiliyorsa, bu duruşun ilahi kaynaklı bir rehberlikle perçinlenmemesi ne anlama gelir? Yaratıcı neden kendini belli edip “Evet, bunlar yanlıştır, şöyle davranın” demesin? Bu sessizlik suistimallere kapı aralamaz mı?

27. İyiliğe Yatkınlık:
İnsanın iyiliğe meyletmesi, fedakârlık yapabilmesi, karşılık beklemeden merhamet gösterebilmesi, basit evrimsel çıkar hesaplarıyla tam açıklanamaz. Bu yüce eğilim nereden geliyor? Eğer Yaratıcı bu eğilimi insana bahşetmişse, bunu geliştirecek, yönlendirecek, yüceltecek bir rehberliğin olmaması bir eksik değil midir? İyilik potansiyeli var, ama onu nasıl kurumsallaştırıp sürdüreceğiz? İlahi rehberlik olmadan insan iyiliği sadece içgüdüsel bir eğilim olarak mı kalacak, yoksa aksine bozulmaya mı açık olacak?

28. Ortak Ahlak Anlayışı:
Dünyanın farklı coğrafyalarında bağımsız gelişmiş medeniyetler benzer ahlaki prensipleri paylaşmışlardır. Bu benzerliği tesadüfe bağlamak mı daha makuldür, yoksa insan fıtratında ilahi bir yönlendirme olduğuna işaret etmek mi? Deist anlayış, ilahi müdahaleyi reddederken bu ortak paydayı açıklamakta zorlanır. Eğer Yaratıcı gerçekten hiçbir peygamber, vahiy göndermediyse, bu kadar benzer değer sistemleri nasıl ortaya çıktı? Bu soru, deistin “rehbersiz yaratıcı” tezini sarsmaz mı?

29. Adalet İsteği ve Rehberlik:
İnsanlar daima adalet ister. Bu istek, haksızlığı düzeltme arzusu, dünya üzerindeki kaos ve zulmün akla aykırılığına isyanla ortaya çıkar. Eğer Yaratıcı adaletli ise, kullarına bu adaleti nasıl tesis edeceklerini, nelere dikkat edeceklerini, hangi ahlaki standartları uygulayacaklarını neden bildirmez? Sessiz bir Yaratıcı, adalet arzusunun boşa çarpıp tükenmesini izler mi? Bu, insanı umutsuzluğa sürükler. Yaratıcının rehbersizliği, adalet mücadelesini anlamsızlaştırmaz mı?

30. Toplumsal Düzen:
Ahlaki normlar olmadan toplumsal düzen imkânsızdır. İnsanlık tarihine bakınca, en başarılı medeniyetlerin bir inanç sistemi, ilahi mesaj veya dinî referanslar etrafında şekillendiğini görürüz. Deizm, bu düzen sağlayıcı fonksiyonu nereye koyacak? Eğer Yaratıcı rehberlik sunmuyorsa, insanların kendi keyfî ahlak icat etmeleri toplumsal çatışmaları durdurabilir mi? Yaratıcının varlığı kabul edilip rehberliği reddedilince, ortaya ilahi nizamdan yoksun, temelsiz bir ahlak anlayışı kalır. Bu da toplumsal huzuru uzun vadede tehdit etmez mi?